مقدمه
در دنیای امروز، یکی از مهمترین دغدغههای مصرفکنندگان این است که کالایی که خریداری میکنند، اصل باشد و تحت نظارت قانونی تولید شده باشد. برچسب اصالت کالا یکی از ابزارهای کلیدی در ایجاد اعتماد بین مصرفکننده و تولیدکننده است. در این مطلب به صورت جامع به مفهوم برچسب اصالت کالا، الزامات آن، مزایا، چالشها، روشهای استعلام و نکات عملی برای تولیدکنندگان و مصرفکنندگان میپردازیم.
برچسب اصالت کالا چیست؟
برچسب اصالت کالا یا لیبل اصالت، نوعی برچسب یا نشان ویژه است که روی محصولات به ویژه کالاهای سلامتمحور (دارو، تجهیزات پزشکی، آرایشی و بهداشتی، مکمل و غیره) الصاق میشود. وظیفه اصلی آن تضمین قانونی بودن، کیفیت و امکان ردیابی محصولات در زنجیره تأمین است. یک برچسب اصالت شامل مجموعهای از اطلاعات مهم مانند کد رهگیری (UID)، شناسه اصالت (معمولاً ۱۶ رقمی)، شناسه تجاری یا GTIN، تاریخ تولید و انقضا، بارکد دوبعدی، شماره سری ساخت، و در برخی موارد اطلاعات تماس تولیدکننده است.
معمولاً روی شناسه اصالت یک لایه اسکرچ (Scratch) قرار داده میشود تا مصرفکننده پس از خرید بتواند آن را بخراشد و کد مورد نظر را مشاهده و استعلام نماید.

در ایران، برچسب اصالت کالا اغلب با زمینه سفید، حاشیه زرد و چاپ مشکی اجرا میشود.
اهمیت برچسب اصالت کالا
افزایش اعتماد مصرفکننده
وقتی مصرفکننده برچسب اصالت را روی محصول میبیند و میداند امکان استعلام وجود دارد، اعتماد بیشتری به کیفیت و قانونی بودن کالا پیدا میکند. این اعتماد یکی از پایههای حیاتی در بازاریابی و حفظ مشتری است. مقابله با کالاهای تقلبی و قاچاق یکی از هدفهای اصلی برچسب اصالت، کاهش ورود کالاهای تقلبی به بازار و جلوگیری از فعالیت سودجویان است. با الزام تولیدکنندگان و واردکنندگان به درج برچسب اصالت، امکان کنترل بازار و پیگیری کالاها فراهم میشود.
تسهیل کنترلهای نظارتی
نهادهای نظارتی مانند سازمان غذا و دارو میتوانند با بررسی کدهای اصالت و ردیابی سیستم، فعالیتهای قانونی و غیرقانونی را مدیریت کنند. این برچسب به عنوان ابزار فنی کمک میکند تا نظارت دقیقتری صورت گیرد.
بهبود وجه برند
تولیدکنندگان که محصولی با برچسب اصالت عرضه میکنند، این پیام را منتقل میکنند که به کیفیت، سلامت و صداقت پایبندند. این وجهه مثبت برای برند بسیار با ارزش است. شفافیت در زنجیره تأمین با کدهای یکتا و دادههایی که در برچسب وارد میشود، رصد مسیر محصول از تولید تا مصرف امکانپذیر میشود. اگر مشکلی پیش بیاید یا بازگرداندن کالا لازم شود، پیگیری دقیق انجام میشود.
الزامات و مشخصات فنی برچسب اصالت
برای اینکه برچسب اصالت واقعاً کارا و معتبر باشد، باید نکات فنی و قانونی زیر رعایت شوند:
1. کد رهگیری (UID) کد یکتایی است که معمولاً ۲۰ رقم دارد و برای هر واحد محصول متفاوت است. این کد امکان رهگیری دقیق محصول را فراهم میکند.
2. شناسه اصالت (۱۶ رقمی) این شناسه زیر لایه اسکرچ قرار میگیرد. هنگام استعلام، مصرفکننده آن را وارد میکند. فرق در این شناسه بین محصولات مختلف نشاندهنده اصالت است؛ اگر دو محصول کد اصالت یکسان داشته باشند، یکی از آنها تقلبی است.
3. شناسه تجاری GTIN این کد بینالمللی برای شناسایی کالا (Global Trade Item Number) استفاده میشود و باید در برچسب درج شود.
4. تاریخ تولید و انقضا، شماره سری ساخت این اطلاعات برای مصرفکننده و نهادهای کنترلکننده اهمیت دارد.
5. بارکد دوبعدی (QR code یا Data Matrix) این بارکد امکان اسکن سریع و استعلام دیجیتال را فراهم میکند.
6. اطلاعات تماس و سامانه استعلام برچسب باید راهنماییهایی مانند آدرس وبسایت سامانه استعلام، شماره پیامک و تلفن گویا را درج کند.
7. لایه اسکرچی محافظ لایهای که روی شناسه اصالت قرار میگیرد و فقط مالک محصول میتواند آن را خراش دهد.
8. ضد جعل بودن برچسب باید ویژگیهای امنیتی مانند هولوگرام، میکرومتن، الگوهای نامرئی، چاپ با تکنیک خاص یا پوشش مقاوم داشته باشد تا جعل آن دشوار شود.
9. خوانایی و عدم آسیبدیدگی چاپ باید با کیفیت بالا باشد؛ برچسب نباید پاره، مخدوش یا مخفی شده باشد. مصرفکننده باید بتواند تمام اطلاعات را بخواند.

روشهای استعلام برچسب اصالت کالا
یکی از نقاط کلیدی برچسب اصالت، امکان استعلام آن است. اگر مصرفکننده نتواند کد را استعلام کند، برچسب فاقد ارزش خواهد بود. در ایران روشهای زیر رایجاند:
1. سامانه TTAC / تیتک (وب سایت رسمی) کاربر میتواند وارد سایت ttac.ir شود و کد ۱۶ رقمی شناسه اصالت را وارد کند تا وضعیت کالا را ببیند.
2. پیامک به شماره ۲۰۰۰۸۸۲۲ کاربر کد ۱۶ رقمی را به این شماره ارسال کرده و جواب استعلام را دریافت میکند.
3. تلفن گویای ۰۲۱۶۱۸۵ مصرفکننده میتواند با شماره تلفن گویای سازمان غذا و دارو تماس گرفته و کد اصالت را استعلام کند.
4. اپلیکیشن موبایل +TTAC یا نرمافزار مخصوص استعلام کشور ما اپلیکیشنهایی دارد که میتوانند از طریق اسکن بارکد یا وارد کردن کد اصالت، دادههای محصول را نمایش دهند.
5. اسکن مستقیم بارکد دوبعدی (QR / Data Matrix) برخی بارکدها مستقیماً به لینک استعلام متصلاند یا حاوی دادهای هستند که برنامههای بارکدخوان آنها را بازمیکنند. مصرفکننده باید مطابقت دادهها را با اطلاعات محصول بررسی کند.
روش تشخیص برچسب اصالت تقلبی
متأسفانه برخی محصولات با برچسبهای جعلی وارد بازار میشوند. چند روش ساده وجود دارد که مصرفکننده یا بازرسان میتوانند به کمک آنها از تقلبی بودن برچسب شک کنند: تعداد ارقام UID یا شناسه اصالت کمتر یا بیشتر از استاندارد باشد (مثلاً UID کمتر از ۲۰ رقم باشد) شناسه اصالت تکراری باشد یا کدی که چند بار قبلاً استفاده شده است لایه اسکرچ مخدوش، پاره یا غیر منظم باشد اطلاعات استعلام با دادههای درج شده روی بستهبندی مغایرت داشته باشند نیاز به استعلام وجود دارد؛ اگر سامانه پاسخ ندهد یا وضعیت قابل استعلام نباشد، احتمال تقلب بالا میرود به عبارت دیگر، برچسب اصالت فقط زمانی ارزش دارد که امکان استعلام آن واقعی و معتبر باشد.
فرآیند دریافت برچسب اصالت کالا
برای تولیدکنندگان اگر تولیدکننده هستی و میخواهی محصولاتت را با برچسب اصالت عرضه کنی، باید گامهایی را طی کنی. مهمترین مراحل عبارتاند از:
1. ثبت شرکت و مجوزهای مرتبط ابتدا شرکت باید دارای مجوزهای قانونی از سازمانهای مربوطه (مانند وزارت بهداشت، سازمان غذا و دارو، مراجع صنعتی) باشد تا بتواند محصولات سلامتمحور تولید کند.
2. ثبت محصول و ارائه دادهها برای هر محصول باید اطلاعاتی مانند فرمول تولید، ترکیبات، بستهبندی، استانداردها، مشخصات فنی و دیگر دادهها را به اداره مربوطه ارائه دهی.
3. درخواست کد UID و شناسه اصالت از سامانه مرکزی شما به سامانه تیتک یا سامانههای مرتبط مراجعه میکنید تا پس از بررسی، UID و شناسه اصالت برای محصولات صادر شود.
4. طراحی و چاپ برچسب با ویژگیهای امنیتی همکاری با شرکتهای متخصص چاپ لیبل امنیتی ضروری است تا برچسبی مقاوم و ضد جعل تولید شود.
5. اسناد و نظارت ممکن است بازرسان ناظر سرکشی کنند تا برچسبها به درستی الصاق شده باشند و سیستم استعلام به درستی کار کند.
6. صادرات و انطباق بینالمللی (در صورت لزوم) اگر قصد صادرات داری، باید مطمئن شوی برچسب اصالت با استانداردهای بینالمللی منطبق است (مثلاً استاندارد GS1).
چالشها و محدودیتها در کنار مزایا
اجرای برچسب اصالت کالا با چالشهایی همراه است که باید به آنها توجه کرد: هزینه اولیه نسبتاً زیاد (طراحی، چاپ امنیتی، راهاندازی سامانه) مقاومت تولیدکنندگان کوچک در مواجهه با پیچیدگیها جعلهای پیچیده و پیشرفته که ممکن است به راحتی تشخیص داده نشوند مشکلات زیرساختی در مناطق دوردست یا با پوشش اینترنت ضعیف تاخیر احتمالی در صدور کدها یا مشکلات اداری مصرفکنندگان ممکن است از استعلام استفاده نکنند و فقط به وجود برچسب اعتماد کنند
نکات کاربردی برای مصرفکننده
برای اینکه هنگام خرید کالا مطمئن باشی برچسب اصالت واقعاً معتبر است، توصیه میشود: قبل از خرید، برچسب را به دقت بررسی کن—بارکد، شناسه، چاپ، لایه اسکرچ پس از خرید، شناسه ۱۶ رقمی را از لایه اسکرچ خراش داده و در سامانه TTAC استعلام کن اگر پیام «اصالت این فرآورده تأیید شده» آمد، محصول معتبر است. اگر پیام «تقلبی است» یا «اصالت قبلاً بررسی شده» یا «اطلاعات مغایرت دارد» آمد، از مصرف آن اجتناب کن به شماره پیامک و تلفنی درج شده روی برچسب و آدرس وبسایت استعلام توجه کن از دستگاه بارکدخوان یا اپلیکیشن رسمی برای اسکن کد دوبعدی استفاده کن اگر برچسب مخدوش باشد یا اطلاعات ناقص داشته باشد، در خرید شک کن
